Czy dziecko może dochodzić zadośćuczynienia po zmarłym rodzicu, który był represjonowany?

Załóżmy, że rodzic został skazany i przez rok przebywał w więzieniu za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Po odzyskaniu wolności nie występował do sądu, a po latach zmarł. Dziecko może rozpocząć sprawę po jego śmierci: w razie potrzeby najpierw doprowadzić do stwierdzenia nieważności dawnego orzeczenia, a następnie żądać świadczenia za szkodę i krzywdę rodzica.

Rodzic nie musiał wcześniej składać wniosku. Art. 8 ust. 1 ustawy lutowej stanowi, że po jego śmierci uprawnienie przechodzi na małżonka, dzieci i rodziców. Trzeba jednak sprawdzić, czy represja mieści się w ustawie, czy orzeczenie zostało już unieważnione oraz czy wcześniej przyznano świadczenie.

Uprawnienie może przejść na małżonka, dzieci i rodziców osoby represjonowanej. Nie jest to zwykłe dziedziczenie: rodzeństwo, wnuki ani dalsi krewni nie uzyskują bezpośrednio roszczenia tylko dlatego, że są spadkobiercami. Jeżeli dziecko represjonowanego również nie żyje, sprawa wymaga osobnej analizy.

Dziecko przejmuje uprawnienie zmarłego rodzica. Sąd ocenia więc szkodę i krzywdę rodzica, a nie żałobę dziecka. Znaczenie mają między innymi warunki izolacji, sposób traktowania, stan zdrowia, rozłąka z rodziną, utrata dobrego imienia i wpływ represji na dalsze życie.

Jeżeli represja wynikała z dawnego orzeczenia, zwykle najpierw trzeba uzyskać postanowienie stwierdzające jego nieważność. Śmierć rodzica nie przeszkadza w przeprowadzeniu tego postępowania. Wniosek może złożyć między innymi jego dziecko jako krewny w linii prostej.

Po prawomocnym stwierdzeniu nieważności można wystąpić o odszkodowanie i zadośćuczynienie. Ustawa przewiduje na to 10 lat od uprawomocnienia się postanowienia o nieważności. Przy internowaniu oraz innych szczególnych rodzajach represji droga postępowania może wyglądać inaczej i trzeba ją ustalić na podstawie dokumentów.

Nie zawsze. Sąd ustala pełną kwotę należną osobie represjonowanej, a następnie osoby, na które przeszło uprawnienie. Każda z nich może dochodzić przypadającej jej części. Trzeba więc sprawdzić, czy żyją małżonek, inne dzieci lub rodzice represjonowanego i czy ktoś wcześniej otrzymał już świadczenie.

Brak zeznań zmarłego rodzica nie zamyka sprawy. Przebieg represji można odtworzyć z akt dawnego postępowania, dokumentów więziennych lub internowania, materiałów IPN, korespondencji, dokumentacji medycznej i zawodowej oraz zeznań członków rodziny i innych świadków.

Znaczenie ma nie tylko długość pozbawienia wolności. W sprawie rodzica więzionego przez rok należy opisać także warunki pobytu, przesłuchania, przemoc lub szykany, rozłąkę z rodziną, stan zdrowia, utratę pracy i konsekwencje odczuwane po zwolnieniu.

Do pierwszej oceny nie jest potrzebne kompletne archiwum. Warto zacząć od podstawowych informacji o zmarłym rodzicu, przebiegu represji i rodzinie. Brak wyroku lub sygnatury często można później uzupełnić w sądzie, archiwum albo IPN.